Fundacja rodzinna, wprowadzona do polskiego porządku prawnego w maju 2023 roku, opiera się na prostej idei: fundator gromadzi majątek w odrębnym podmiocie, a jej beneficjenci otrzymują z niego świadczenia na zasadach określonych w statucie. Problem w tym, że prawo posługuje się słowem „beneficjent” w dwóch zupełnie różnych znaczeniach. Jedno dotyczy osób uprawnionych do wypłat z fundacji. Drugie pojawia się w przepisach o transparentności struktur właścicielskich – chodzi o tak zwanego beneficjenta rzeczywistego, czyli osobę fizyczną, która faktycznie kontroluje podmiot oraz której dane trzeba zgłosić do publicznego rejestru (CRBR).
Pomylenie tych dwóch pojęć prowadzi do błędów przy zgłoszeniach i problemów z bankami. W tym artykule wyjaśniamy oba, pokazujemy mechanikę wypłat i omawiamy kwestię zachowku, która w przypadku fundacji rodzinnej rządzi się szczególnymi zasadami.
Kto może zostać beneficjentem fundacji rodzinnej?
Zgodnie z ustawą o fundacji rodzinnej, krąg potencjalnych beneficjentów jest szeroki. Fundator wskazuje ich w statucie fundacji rodzinnej i ma przy tym pełną swobodę – nie ograniczają go stopień pokrewieństwa ani obywatelstwo wybranej osoby.
Beneficjentem może być:
- dowolna osoba fizyczna – nie musi posiadać pełnej zdolności do czynności prawnych, co oznacza, że na liście beneficjentów mogą znaleźć się również małoletni
- organizacja pozarządowa prowadząca działalność pożytku publicznego – np. fundacja charytatywna czy stowarzyszenie
- sam fundator – może ustanowić siebie jako beneficjenta i pobierać świadczenia za życia
W praktyce beneficjentami najczęściej są dzieci fundatorów, wnuki oraz małżonkowie, ale nic nie stoi na przeszkodzie, żeby fundator wskazał osoby niespokrewnione – np. wieloletniego menedżera firmy. Status beneficjenta jest osobisty oraz co do zasady niezbywalny – nie można go sprzedać ani podarować innej osobie.
Każdy beneficjent trafia na formalną listę beneficjentów, która zawiera dane niezbędne do prawidłowego spełniania świadczeń. To dokument wewnętrzny fundacji, odrębny od statutu, ale z nim powiązany.
Jak działają wypłaty świadczeń?
Fundacja rodzinna nie jest kontem oszczędnościowym, z którego beneficjenci wypłacają środki na żądanie. Zasady wypłat – ich forma, częstotliwość, wysokość i warunki – określa fundator w statucie. To on decyduje o tym, czy świadczenia będą regularne (np. comiesięczne), jednorazowe czy uzależnione od spełnienia konkretnych warunków.
Świadczenia mogą przyjmować różne formy. Najczęściej są to środki pieniężne, ale fundacja może też przekazywać wartości beneficjentom w postaci rzeczowej – np. prawa do korzystania z nieruchomości, samochodu czy dzieł sztuki. Dopuszczalne są również świadczenia polegające na pokryciu kosztów edukacji, leczenia lub utrzymania.
Fundator może uzależnić wypłaty od spełnienia warunków – na przykład ukończenia studiów, osiągnięcia określonego wieku czy zawarcia związku małżeńskiego. Może też ograniczyć świadczenia czasowo lub przyznać je z zastrzeżeniem terminu. To daje ogromną elastyczność w kształtowaniu polityki majątkowej na pokolenia.
Istotne ograniczenie dotyczy wypłacalności: spełnienie świadczenia na rzecz beneficjenta nie może zagrażać zdolności fundacji do regulowania zobowiązań wobec wierzycieli niebędących beneficjentami. Zarząd prowadzi bieżące sprawy fundacji oraz odpowiada za to, żeby każda wypłata była zgodna zarówno ze statutem, jak i z aktualną sytuacją finansową podmiotu.
Opodatkowanie wypłat
Fundacja wypłacając świadczenia, staje się podatnikiem – CIT w stawce 15% jest naliczany w momencie wypłaty. Podstawą opodatkowania jest wartość świadczenia. Jednocześnie po stronie beneficjenta powstaje obowiązek w zakresie PIT – ale jeśli należy on do zerowej grupy podatkowej (małżonek, dzieci, wnuki, rodzice, dziadkowie, pasierbowie, rodzeństwo, ojczym, macocha), świadczenie jest zwolnione z podatku dochodowego od osób fizycznych. Osoby spoza tego kręgu płacą 15% PIT.
Co istotne, nabycie świadczeń od fundacji rodzinnej nie podlega podatkowi od spadków i darowizn – niezależnie od wartości lub stopnia pokrewieństwa. Dzięki temu podatek dochodowy pozostaje jedynym istotnym obciążeniem fiskalnym przy wypłatach.
W przypadku świadczeń niepieniężnych (np. udostępnienie mieszkania) to beneficjent powinien przekazać fundacji zaliczkę na podatek – warto o tym pamiętać przy projektowaniu zasad w statucie.
Sytuacja małoletniego beneficjenta
Ustawa nie wyklucza małoletnich z kręgu beneficjentów. Fundator może jednak zastrzec, że przedmioty przypadające małoletniemu z tytułu świadczeń nie będą objęte zarządem sprawowanym przez rodziców. W takiej sytuacji wskazuje zarządcę – a jeśli tego nie zrobi, sąd opiekuńczy wyznacza kuratora do zarządzania tymi środkami. W praktyce jest to ważna decyzja, szczególnie gdy fundator chce zabezpieczyć majątek przed nieprzemyślanym wydatkowaniem przez przedstawiciela ustawowego.
Fundacja rodzinna a zachowek
Zachowek to ustawowo gwarantowana część spadku przysługująca najbliższej rodzinie spadkodawcy. Wprowadzenie fundacji rodzinnej wymagało dostosowania przepisów prawa spadkowego, żeby te dwie instytucje ze sobą nie kolidowały.
Zasada ogólna jest taka: wartość funduszu założycielskiego wniesionego przez spadkodawcę dolicza się do masy spadkowej przy obliczaniu zachowku. Fundacja rodzinna odpowiada za zachowek, ale tylko do wysokości wartości wniesionego funduszu. Jest jednak istotny wyjątek. Jeżeli fundusz założycielski został wniesiony na podstawie aktu założycielskiego więcej niż 10 lat przed śmiercią fundatora i jednocześnie fundacja nie jest spadkobiercą – tego mienia nie dolicza się do spadku. To kluczowe narzędzie ochrony majątku, pod warunkiem że fundator odpowiednio wcześnie podejmie działania w kierunku zabezpieczenia sukcesji.
Kolejna ważna zasada: beneficjent, który jest jednocześnie uprawniony do zachowku, nie może domagać się obu świadczeń w pełnej wysokości. Świadczenia otrzymane z fundacji zalicza się na poczet roszczenia o zachowek. Oprócz tego ustawodawca wprowadził mechanizmy uelastyczniające – uprawniony może zrzec się prawa do zachowku, sąd może rozłożyć zachowek na raty, odroczyć jego płatność, a w wyjątkowych sytuacjach nawet obniżyć jego kwotę.
Odpowiedzialność za zachowek jest też odpowiednio uszeregowana: w pierwszej kolejności zobowiązany jest spadkobierca, potem zapisobiercy windykacyjni, następnie osoby obdarowane, a dopiero na końcu – fundacja rodzinna oraz osoby, które otrzymały mienie w związku z rozwiązaniem fundacji.
Kim jest beneficjent rzeczywisty fundacji rodzinnej – pojęcie z ustawy AML
To zupełnie inne pojęcie niż beneficjent w rozumieniu ustawy o fundacji rodzinnej. Beneficjent rzeczywisty fundacji to termin z ustawy z dnia 1 marca 2018 r. o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu. Ustawa AML definiuje beneficjenta rzeczywistego jako osobę fizyczną, która bezpośrednio lub pośrednio sprawuje kontrolę nad podmiotem – poprzez posiadane uprawnienia umożliwiające wywieranie decydującego wpływu na czynności lub działania podejmowane przez ten podmiot.
Na gruncie ustawy AML fundacja rodzinna jest traktowana analogicznie do trustu (struktura w systemach anglosaskich, w której jedna osoba – odpowiednik fundatora – przekazuje majątek pod zarząd innej osoby w celu sprawowania zarządu powierniczego na rzecz wskazanych beneficjentów). Definicję beneficjenta rzeczywistego w przypadku fundacji rodzinnej stosuje się więc przez pryzmat regulacji dotyczących trustów. Zgodnie z przepisami, za beneficjenta rzeczywistego należy uznać:
- fundatora,
- każdego członka zarządu fundacji rodzinnej, w tym członka rady nadzorczej
- beneficjentów fundacji rodzinnej (w rozumieniu ustawy o fundacji rodzinnej)
- inną osobę sprawującą kontrolę nad fundacją – np. osobę fizyczną, której łącznie przysługuje prawo własności znaczących aktywów lub pośrednio kontrolę nad fundacją
- inną osobę fizyczną o uprawnieniach lub obowiązkach równoważnych do wymienionych wyżej
Zgłoszenie do CRBR – obowiązki i terminy
Każda fundacja rodzinna działająca na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej ma obowiązek dokonać zgłoszenia swoich beneficjentów rzeczywistych do CRBR. System centralnego rejestru beneficjentów rzeczywistych prowadzony jest przez ministra właściwego do spraw finansów publicznych – w praktyce za jego funkcjonowanie odpowiada ministerstwo finansów.
Termin na pierwsze zgłoszenie wynosi 14 dni od dnia utworzenia trustu – a ponieważ fundacja rodzinna jest traktowana jak trust, termin ten obowiązuje również ją. Tu pojawia się interpretacyjna wątpliwość: czy liczyć go od sporządzenia aktu notarialnego, czy od momentu wpisu do rejestru fundacji rodzinnych prowadzonego przez Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim. Drugie podejście potwierdza nieformalnie ministerstwo, co jest logiczne – przed wpisem fundacja nie ma jeszcze osobowości prawnej. Jednak część fundacji w organizacji zgłasza dane do CRBR jeszcze przed wpisem do rejestru, przyjmując ostrożniejszą interpretację.
Do zgłoszenia do CRBR niezbędny jest NIP. W odróżnieniu od podmiotów rejestrowanych w ramach krajowego rejestru sądowego, fundacjom rodzinnym NIP nie jest nadawany automatycznie – trzeba złożyć odrębny wniosek. Bez niego nie da się technicznie złożyć zgłoszenia. To częsta przyczyna opóźnień.
Co podlega zgłoszeniu?
Fundacji rodzinnej należy zgłosić dane wszystkich osób uznanych za beneficjentów rzeczywistych – ich imiona, nazwiska, obywatelstwo, państwo zamieszkania, numer PESEL (lub datę urodzenia) oraz informacje o charakterze posiadanych uprawnień. Dane te podlegają ujawnieniu w rejestrze, który w aktualnym stanie prawnym pozostaje jawny i publiczny. Trwają prace legislacyjne nad ograniczeniem tej jawności (w związku z wyrokiem TSUE z 2022 roku), ale na dzień publikacji artykułu CRBR jest dostępny dla każdego.
Wśród rzeczywistych fundacji rodzinnej należy podać również osoby fizyczne czerpiące korzyści z fundacji – nawet jeśli są małoletnie. Ustawa nie zawiera wyłączeń wiekowych, co oznacza, że dane małoletniego beneficjenta, włącznie z numerem PESEL, trafiają do rejestru. To budzi uzasadnione wątpliwości w kontekście ochrony danych osobowych najmłodszych.
Osobne pytanie dotyczy beneficjentów grupowych – np. ogólnie wskazanych „zstępnych fundatora”, spośród których nie wskazano jeszcze konkretnych osób. Takich niezidentyfikowanych beneficjentów nie można zgłosić imiennie do CRBR. W praktyce wskazuje się wtedy osobę, w której głównym interesie powstał dany trust (najczęściej fundatora), a indywidualne zgłoszenie następuje w momencie zdarzenia prawnego, które precyzuje tożsamość beneficjenta.
Obowiązek aktualizacji
Fundacja musi dokonywać aktualizacji informacji w CRBR w ciągu 7 dni od zaistnienia zmiany – np. dopisania nowego beneficjenta, zmiany składu zarządu czy przeniesienia własności udziałów wniesionych do fundacji. Obowiązku zgłoszenia i zgłaszania informacji nie można ignorować: za brak zgłoszenia, podanie danych niezgodnych ze stanem faktycznym lub brak aktualizacji grozi kara administracyjna do 1 000 000 zł. Beneficjent rzeczywisty, który nie przekazuje fundacji potrzebnych danych, ryzykuje oddzielną karą do 50 000 zł.
Proces zgłaszania beneficjentów rzeczywistych do CRBR spoczywa na osobach uprawnionych do reprezentacji podmiotu. Przy fundacji powołanej na podstawie aktu założycielskiego jest to zazwyczaj fundator (w fazie organizacji), a po wpisie – zarząd.
O czym pamiętać? Podsumowanie
Zanim zgłosisz fundację do CRBR, ustal obie kategorie beneficjentów niezależnie od siebie – lista osób uprawnionych do świadczeń i lista beneficjentów rzeczywistych mogą się pokrywać, ale nie muszą. Przy projektowaniu statutu zadbaj o precyzyjne warunki wypłat, szczególnie gdy wśród beneficjentów są małoletni lub osoby spoza najbliższej rodziny – to od zapisów statutowych zależy zarówno opodatkowanie, jak i ewentualne rozliczenia z tytułu zachowku. A jeśli fundacja jest właścicielem udziałów w spółkach, pamiętaj o aktualizacji CRBR również po ich stronie – bo beneficjentem rzeczywistym spółki staje się osoba kontrolująca fundację, nie sama fundacja jako podmiot.
